Bilim Güncesi“Benim manevi mirasım bilim ve akıldır” – Atatürk

Bilimsel gelişmelerin duyurulması, bilim adamlarının bir süredir yaptıkları deneyleri ya da hazırladıkları projeleri yayınlamaları sayesindedir. Burada, tanışmamış olanlar için bilimsel yayınların özelliklerine değineceğim.

En önemli bilimsel yayınlar, süreli bilim dergilerinde yapılır. Bu dergiler, dergi bayilerinde rastladığımız Bilim ve Teknik gibi dergiler değil, yalnızca abone olanların edinebildiği ya da ilgilenenlerin üniversite kütüphanelerinde bulabilecekleri mesleki yayınlardır.

Bilimsel dergilerde bilim adamlarının araştırma sonuçlarını veya yorumlarını birinci elden anlattıkları makaleler bulunur. Bu makalelere baktığınızda ilk dikkatinizi çekecek olan, makalenin sayfada sade bir şekilde yerleştirilmiş, ve bölümlerinin birbirinden ayrılmış olmasıdır. Öncelikle makalenin başlığı ve yazarları belirtilir, hemen ardından da makalede anlatılanların bir özeti verilir. Bu özetler, milyonlarca makale bulunduran dergi arşivlerinde ve veritabanlarında sizi ilgilendiren makaleleri bulmanız açısından çok önemlidir.

Bilimsel bir makalede, bir araştırma sonucu anlatılıyorsa, ona araştırma makalesi veya özgün makale denir. Diğer bir tür makale ise bir araştırmadan bahsetmez, belli bir konuda daha önce yayınlanmış araştırmaların sonuçlarının değerlendirilmesi ve tartışılması amacıyla, konunun uzmanı tarafından yazılmıştır. Buna "derleme makalesi" denir. Ayrıca bilim adamlarının yayınlanmış makalelere cevaben gönderdikleri kısa notlar da "mektup" ya da "yazışma" başlığı altında yayınlanır. Bunları sıra ile inceleyelim:

Araştırma makaleleri

Bilimsel dergilerdeki en önemli yayınlar, araştırma makaleleridir. Bu makaleler, bilim insanları tarafından, yaptıkları bilimsel çalışmaların sonuçlarının bilim dünyasına duyurulması amacıyla yazılırlar ve yayınlanması amacıyla dergilere gönderilirler. Ancak gönderilen her makale yayınlanmaz. Makaleler dergilere gönderildikten sonra, o derginin yetkililerince hakem denen uzmanlara denetlettirilirler. Hakem denetiminden geçen makaleler yayınlanırlar. Hakem denetiminin açıklamasını başka bir yazıya bırakıyorum; şimdi araştırma makalelerin genel hatlarından bahsedeceğim.

Araştırma makalelerinde, yukarıda belirttiğim başlık ve özetin ardından, belli bölümler gelir:

(1) Giriş.— Bu bölümde bu deneyin altındaki kuramsal zemin anlatılır: Böyle bir deney yapmak bu araştırmacıların aklına nereden geldi? Daha önce bu konuda yapılmış hangi çalışmalar ilgilerini çekti? Bu çalışmada neyi bulmayı hedeflediler ve bu bulacakları şeyin önemi nedir? gibi soruların cevapları verilir.

(2) Yöntem ve malzemeler.— Burada malzeme ve yöntemler deneyin başkaları tarafından tekrarlanabilmesine imkan verecek kadar ayrıntılı olarak anlatılır. Kullanılan önemli malzemelerin dozları, markaları verilir. Böylelikle hem bu sonuçları şüpheyle karşılayacaklara deneyi bir de bizzat sınama şansı verilir, hem de deney yöntemine bağlı eleştirilerin yapılmasına olanak tanınır.

(3) Sonuçlar.— Burada, araştırmanın sonuçları fazla yorum katmadan anlatılır. Bulunanlar yazı ile açıklanır ve şekillerle desteklenir. Şekiller arasında, sonuçlardan elde edilen  görüntüler, ve/veya istatistik bilgileri içeren grafikler bulunur.

(4) Tartışma ve sonuç.— Bu bölümde ise elde edilen sonuçlar, ilgili başka araştırmaların ışığında yorumlanır ve şu soruların cevapları anlatılır: Bu anlatılan araştırmada elde edilen veriler ne mânâya gelmektedir? Bu sonuçlar, benzeri araştırmaların sonuçlarıyla uyumlu mudur? Bunlar mukayese edilirse ne anlaşılır? Bu sonuçların pratik faydaları (meselâ sağlık bilimlerinde yeni bir tedavi yöntemi) var mıdır? Bu araştırmanın sonuçlarının doğurduğu yeni sorular nelerdir? Araştırmacılar, bundan sonra ne gibi deneyler yapmak niyetindedirler?

Bunlardan başka, makalede yazarların çalıştıkları kurumlar, iletişim adresleri belirtilir, ve yazarların bu çalışmalardan herhangi şahsi bir çıkarı olup olmadığı da bildirilir. Son olarak, makalenin sonunda, makale içinde atıf yapılan bilimsel yayınların bir listesi yer alır.

Araştırma makalesine çocuk sağlığı ve hastalıkları alanından Türkçe bir örnek olarak aşağıdaki makaleyi inceleyebilirsiniz:

Spastik kuadriparetik serebral paralizili çocuklarda kalça problemlerine neden olan değişik faktörlerin incelenmesi
Tülay Tarsuslu, Ferda Dokuztuğ
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008, Cilt 51, Sayı 2, Sayfa 86-90

Derleme makaleleri

Bu tür makalelerin amacı, belli ve sınırlı bir konuda yayınlanmış araştırmaları birleştirerek ve karşılaştırarak okuyucuyu o konudaki gelişmeler hakkında aydınlatmaktır. Bu tür makaleler, genelde o sahaya katkıları olan ve konuyu iyi bilen kişiler tarafından yapılır. Bu makalelerin yazılış şekli, araştırma makalelerinnkinden daha serbesttir. Araştırma makalelerinde olduğu gibi yazının özeti verilir. Ana metinde ise, konuya kısa bir girişten sonra, yazarlar görüşlerine dair yayınlardan bahseder, verileri karşılaştırır ve görüşlerini ileri sürerler. Böylelikle okuyuculara, bilimsel verilerle desteklenmiş bir tartışma sunulmuş olur.

Derleme makalesine ise nöroloji (sinir hastalıkları) alanından bir örnek verelim:

Multiple Sklerozda Ayırıcı Tanı
Mehmet Karataş
Journal of Neurological Sciences (Turkish) 2008, Cilt 25, Sayı 2, Sayfa 171-184

Yazışmalar

Bunlar ise bir dergide kısa bir süre (genelde en fazla 6 ay) önce yayınlanmış bir makalede öne sürülen görüşlere destek olacak veya karşı gelecek deneysel veri ve bulguları, ya da diğer bilgi ve görüşleri ileri süren kısa notlardır. Yazışma, mektup, editöre mektup başlığı altında geçebilirler.

Çocuk sağlığı ve hastalıkları alanından yazışma örneklerini şu sayfada bulabilirsiniz:

Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi 2008, Cilt 51, Sayı 1, Sayfa 73-74

Bilim insanlarının verilerini aktarmakta ve tartışmakta kullandıkları yayın türleri bunlardır. Bundan sonra bu makalelerin yayına nasıl kabul edildiğini anlatacağım. Başka bir yazıda,  bu tür bilimsel makalelerin, bilim adamlarının bilimsel geçmişlerini ve ülkelerin bilimsel faaliyetlerini değerlendirmede nasıl kullanıldığını anlatacağım.